درمان آپنه خواب با وسیله دهانی؛ نقش دندانپزشک در کاهش خرخر
ممکن است فرد هر شب با صدای بلند خرخر کند، صبحها با خشکی دهان یا سردرد از خواب بیدار شود و در طول روز احساس خستگی و خوابآلودگی داشته باشد. اما این علائم همیشه فقط به خرخر ساده مربوط نیستند. در بعضی افراد، راه هوایی هنگام خواب بارها تنگ یا مسدود میشود و تنفس برای چند ثانیه کاهش مییابد یا متوقف میشود. به این وضعیت آپنه انسدادی خواب میگویند.
یکی از روشهایی که برای برخی بیماران میتواند به بازماندن راه هوایی کمک کند، استفاده از وسایل داخل دهانی است. این وسایل با جلو نگهداشتن فک پایین یا زبان، احتمال انسداد راه هوایی را کاهش میدهند. بااینحال، انتخاب و تنظیم آنها باید پس از ارزیابی پزشکی و معاینه دندانپزشکی انجام شود؛ زیرا هر وسیلهای برای هر بیمار مناسب نیست.
پاسخ سریع
درمان آپنه خواب به شدت بیماری و علت بستهشدن راه هوایی بستگی دارد. در برخی افراد، وسیله جلوآورنده فک پایین میتواند فک و زبان را کمی جلوتر نگه دارد و به کاهش انسداد کمک کند. وسیله گیر زبان نیز با نگهداشتن زبان در وضعیت جلو، مانع برگشت آن به سمت حلق میشود. این ابزارها جایگزین تشخیص پزشکی نیستند و استفاده از آنها بدون تست خواب و معاینه دندانپزشکی میتواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
آپنه خواب چیست و چه تفاوتی با خرخر دارد؟
آپنه خواب اختلالی است که در آن راه هوایی هنگام خواب بهطور مکرر تنگ یا مسدود میشود و تنفس برای چند ثانیه کاهش مییابد یا متوقف میشود. خرخر ممکن است یکی از نشانههای آن باشد، اما هر فرد خرخرکننده الزاماً مبتلا به آپنه خواب نیست.
هنگام خواب، عضلات زبان و بافتهای نرم گلو شلتر میشوند. اگر فضای حلق از قبل محدود باشد یا فک پایین و زبان به سمت عقب حرکت کنند، جریان هوا با مشکل روبهرو میشود. بدن برای بازکردن راه تنفس، فرد را بهطور کوتاه و گاهی بدون آنکه خودش متوجه شود، از خواب عمیق خارج میکند.
نتیجه میتواند خوابی ناپیوسته و کمکیفیت باشد؛ حتی اگر فرد تصور کند تمام شب خوابیده است.
علائم هشدار آپنه خواب
وجود یک علامت بهتنهایی تشخیص قطعی نیست، اما کنار هم قرارگرفتن چند نش گرفته شود:
-
خرخر بلند و گرفته شود:
-
خرخر بلند و- مشاهده قطع تنفس توسط همسر یا اعضای خانواده
-
احساس خفگی یا نفسنفسزدن در خواب
-
خوابآلودگی شدید در طول روز
-
سردرد هنگام بیدارشدن
-
خشکی دهان صبحگاهی
-
کاهش تمرکز و حافظه
-
بیدارشدنهای مکرر در شب
-
تحریکپذیری و احساس خستگی مداوم
خوابآلودگی هنگام رانندگی یا پشت فرمان، یک علامت هشدار جدی است و نیاز به پیگیری پزشکی دارد.
چرا تشخیص با تست خواب مهم است؟
شدت آپنه با علائم ظاهری بهطور دقیق مشخص نمیشود. تست خواب میتواند تعداد وقفههای تنفسی، سطح اکسیژن و الگوی خواب را بررسی کند. این اطلاعات به پزشک کمک میکند شدت اختلال را تعیین کند و درباره درمان مناسب تصمیم بگیرد.
کاهش صدای خرخر بهتنهایی ثابت نمیکند که آپنه درمان شده است. ممکن است بیمار کمتر خرخر کند، اما همچنان در طول شب دچار افت اکسیژن و وقفه تنفسی شود.
مکانیسم عملکرد وسایل داخل دهانی در باز نگهداشتن مسیر تنفس
وسایل داخل دهانی چگونه به درمان آپنه خواب کمک میکنند؟
وسایل داخل دهانی با جلو نگهداشتن فک پایین یا زبان، فضای عبور هوا را هنگام خواب بازتر نگه میدارند. این وسایل برای بعضی بیماران مبتلا به آپنه خفیف تا متوسط یا افرادی که روشهای دیگر را تحمل نمیکنند، قابل بررسی هستند.
دو گروه اصلی وسیله در این زمینه عبارتاند از:
- وسیله جلوآورنده فک پایین یا MAD
- وسیله نگهدارنده زبان یا TRD
انتخاب بین آنها به شدت آپنه، فرم فک و صورت، سلامت دندانها و لثه، وضعیت مفصل فک و توانایی بیمار برای تحمل وسیله بستگی دارد.
اگر بیمار فک پایین عقبرفته یا ناهنجاری فکی داشته باشد، بررسی ساختار فک اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای آشنایی بیشتر با این موضوع، میتوان به مطلب [رتروگناتیسم یا عقببودن فک پایین]
وسیله جلوآورنده فک پایین چیست؟
وسیله جلوآورنده فک پایین، فک پایین را در هنگام خواب کمی جلوتر از وضعیت عادی نگه میدارد تا زبان و بافتهای اطراف حلق کمتر به سمت عقب حرکت کنند. این وسیله رایجترین نوع وسیله دهانی برای کمک به درمان آپنه انسدادی خواب است.
مکانیسم عملکرد وسیله جلوآورنده فک
با جلوآمدن فک پایین، زبان نیز معمولاً وضعیت جلوتر پیدا میکند. این تغییر میتواند فضای پشت زبان را افزایش دهد و احتمال بستهشدن راه هوایی را کمتر کند.
اثر این وسیله در همه افراد یکسان نیست. برای نمونه، فردی با فک پایین عقبرفته ممکن است از نظر آناتومیک پاسخ متفاوتی نسبت به فردی با وزن، ساختار فکی یا محل انسداد متفاوت داشته باشد.
مقایسه تصویری خروپف ساده با انسداد راه هوایی در آپنه خواب
تفاوت MAD با نایتگارد
نایتگارد وسیلهای است که معمولاً برای محافظت از دندانها در برابر دندانقروچه و سایش ساخته میشود. اما MAD با هدف تغییر موقعیت فک و کمک به بازماندن راه هوایی طراحی شده است.
بنابراین هر محافظ دندانی، وسیله درمان آپنه خواب نیست. این دو وسیله ممکن است از نظر ظاهر شبیه باشند، اما طراحی، هدف درمانی و نحوه تنظیمشان متفاوت است.
اگر فرد همزمان دندانقروچه دارد، بهتر است این موضوع را با دندانپزشک مطرح کند. اطلاعات تکمیلی درباره این مشکل در مطلب دندانقروچه و عوارض آن و مقاله دندانقروچه شبانه آمده است.
مزایای احتمالی MAD
در بیمارانی که بهدرستی انتخاب شدهاند، وسیله جلوآورنده فک پایین ممکن است:
- صدای خرخر را کاهش دهد؛
- تعداد برخی وقفههای تنفسی را کم کند؛
- استفاده سادهتری نسبت به دستگاههای حجیم داشته باشد؛
- برای سفر و استفاده خارج از خانه مناسبتر باشد؛
- در مقایسه با برخی درمانها، پذیرش بیشتری از سوی بیمار داشته باشد.
محدودیتهای MAD
این وسیله به دندانها و ساختار فک تکیه میکند؛ بنابراین فرد باید دندانها و لثههای نسبتاً سالم و شرایط مناسب برای نگهداری وسیله داشته باشد. دندان لق، بیماری فعال لثه، درد مفصل فک یا محدودیت بازشدن دهان میتواند استفاده از آن را دشوار کند.
همچنین استفاده طولانیمدت یا تنظیم نادرست ممکن است موجب درد عضلات فک، تغییر تماس دندانها یا تغییر در بایت شود. پیگیری منظم، بخشی از درمان است؛ نه یک مرحله اختیاری.
نمایش وسیله نگهدارنده زبان و نحوه قرارگیری زبان در محفظه نرم
وسیله گیر زبان یا نگهدارنده زبان چیست؟
وسیله گیر زبان، زبان را در قسمت جلویی دهان نگه میدارد تا هنگام خواب به سمت عقب برنگردد و فضای راه هوایی را مسدود نکند. این وسیله مستقیماً روی زبان اثر میگذارد و برای بعضی بیمارانی که نمیتوانند از MAD استفاده کنند، قابل بررسی است.
این ابزار معمولاً یک محفظه نرم در قسمت جلویی دارد. زبان داخل محفظه قرار میگیرد و با مکش ملایم در جای خود باقی میماند.
نحوه عملکرد وسیله گیر زبان
مکش نگهداشتن زبان در وضعیت مناسب است؛ نه کشیدن آن با فشار زیاد. اگر وسیله باعث زخم، بیحسی، درد یا تغییر رنگ زبان شود، باید استفاده از آن متوقف و موضوع با پزشک یا دندانپزشک بررسی شود.
چه کسانی ممکن است از TRD استفاده کنند؟
این وسیله ممکن است در شرایط زیر مورد بررسی قرار بگیرد:
- فرد نمیتواند فک پایین را برای استفاده از MAD جلو بیاورد؛
- تعداد دندانها برای نگهداشتن وسیله فکی کافی نیست؛
- بیمار پروتز دندانی دارد؛
- مشکل اصلی به برگشت زبان مربوط است؛
- فرد به دلیل شرایط فکی یا مفصل، گزینه مناسبی برای MAD نیست.
بااینحال، داشتن دندانهای ناکافی بهمعنی مناسببودن قطعی TRD نیست. وضعیت زبان، مخاط دهان، رفلکس تهوع و توانایی فرد برای تحمل وسیله باید بررسی شود.
محدودیتهای وسیله گیر زبان
بسیاری از افراد در شبهای اول با احساس جسم خارجی، افزایش بزاق، ناراحتی زبان یا دشواری در خوابیدن مواجه میشوند. همین موضوع باعث میشود تحمل آن برای همه آسان نباشد.
وسیله گیر زبان نیز مانند MAD نباید بدون ارزیابی علت و شدت آپنه استفاده شود. اگر بیماری متوسط تا شدید باشد یا علائم قلبی و تنفسی مهم وجود داشته باشد، درمان باید زیر نظر پزشک خواب یا متخصص مربوط انجام شود.
مقایسه وسیله جلوآورنده فک و گیر زبان
| ویژگی | وسیله جلوآورنده فک پایین | وسیله نگهدارنده زبان |
|---|---|---|
| محل اثر | فک پایین و زبان | زبان |
| روش عملکرد | جلو نگهداشتن فک و افزایش فضای راه هوایی | نگهداشتن زبان در بخش جلویی دهان |
| کاربرد رایج | خرخر و برخی موارد آپنه انسدادی خواب | موارد انتخابشده یا جایگزین |
| وابستگی به دندان | معمولاً زیادتر | معمولاً کمتر، اما نیازمند بررسی دهان |
| تحملپذیری | برای بسیاری از افراد مناسبتر | ممکن است در ابتدا دشوارتر باشد |
| عوارض احتمالی | درد فک، حساسیت دندان، تغییر بایت | ناراحتی زبان، افزایش بزاق، تحریک مخاط |
| نیاز به تنظیم | بله، بهصورت تدریجی | بله، مطابق نوع وسیله و شرایط بیمار |
| مناسب برای همه؟ | خیر | خیر |
نقش دندانپزشک در انتخاب و پیگیری درمان
دندانپزشک در این درمان فقط وسیله را تحویل نمیدهد؛ بلکه باید سلامت دهان، فک، دندانها و عملکرد وسیله را قبل و بعد از استفاده بررسی کند.
فرایند معمول میتواند شامل این مراحل باشد:
۱. بررسی دندانها و لثه
دندانهای لق، پوسیدگیهای درماننشده و بیماری لثه ممکن است باعث شوند وسیله بهدرستی عمل نکند یا فشار نامناسبی ایجاد کند. در صورت نیاز، ابتدا باید مشکلات دهان درمان شوند.
آشنایی با سلامت لثه و علائم بیماریهای آن برای این مرحله اهمیت دارد. مطلب بیماری پریودنتال و علائم آن میتواند برای بیمارانی که درباره وضعیت لثه خود نگرانی دارند مفید باشد.
۲. ارزیابی مفصل فک و بایت
اگر فرد هنگام باز و بستهکردن دهان درد، صدای مفصل، قفلشدن فک یا محدودیت حرکتی دارد، باید قبل از انتخاب MAD ارزیابی شود.
همچنین نوع تماس دندانها و ناهنجاری بایت اهمیت دارد. برای مطالعه بیشتر، میتوان به صفحه مالاکلوژن و نامنظمی دندانها لینک داد.
۳. ساخت و تنظیم وسیله
وسیله سفارشی معمولاً بر اساس قالب دهان و اندازه فک ساخته میشود. در مورد MAD، میزان جلوآوردن فک باید بهتدریج تنظیم شود. فشار بیشتر لزوماً به معنی درمان بهتر نیست.
۴. بررسی علائم و نتیجه درمان
پزشک درباره خرخر، خوابآلودگی، بیدارشدن شبانه، درد فک و تغییر بایت سؤال میکند. در صورت نیاز، تست خواب بعد از تنظیم وسیله انجام میشود تا اثر واقعی آن مشخص شود.
چه زمانی وسیله دهانی انتخاب مناسبی نیست؟
وسایل داخل دهانی برای همه بیماران مبتلا به آپنه خواب مناسب نیستند و در موارد شدید یا همراه با بیماریهای مهم، ممکن است درمان اصلی دیگری لازم باشد.
پیش از انتخاب وسیله باید شرایط زیر بررسی شود:
- آپنه متوسط تا شدید یا کنترلنشده؛
- خوابآلودگی خطرناک در طول روز؛
- بیماری قلبی یا فشار خون کنترلنشده؛
- دندانهای بسیار لق یا کمبود شدید دندان؛
- بیماری فعال لثه؛
- درد یا اختلال جدی مفصل فک؛
- ناتوانی در تحمل وسیله داخل دهان؛
- انسداد بینی یا حلق که به درمان دیگری نیاز دارد.
دستگاه CPAP در بسیاری از بیماران، بهویژه در آپنه متوسط تا شدید، گزینه مهمی است. تصمیم بین CPAP و وسیله دهانی باید بر اساس نتیجه تست خواب و نظر پزشک گرفته شود، عواراً راحتی یا تبلیغات.
عوارض احتمالی و مراقبت از وسیله
عوارض احتمالی وسایل داخل دهانی شامل موارد زیر است:
- درد عضلات فک؛
- احساس فشار روی دندانها؛
- خشکی دهان یا افزایش بزاق؛
- حساسیت دندان؛
- تحریک زبان و مخاط؛
- تغییر موقت یا پایدار در بایت؛
- احساس ناراحتی هنگام خواب.
برای کاهش مشکلات:
- وسیله را طبق دستور تمیز کنید؛
- آن را در محفظه خشک و تمیز نگهداری کنید؛
- وسیله را در معرض آب داغ یا حرارت قرار ندهید؛
- هر چند وقت یکبار سلامت دندانها و لثه را بررسی کنید؛
- در صورت درد مداوم یا تغییر بایت، موضوع را به دندانپزشک اطلاع دهید؛
- وسیله را با فرد دیگری بهصورت مشترک استفاده نکنید.
برای بیمارانی که از نایتگارد استفاده میکنند، مطالعه مطلب محافظ دندان؛ سپر دفاعی برای لبخند سالم نیز میتواند مفید باشد؛ البته نایتگارد با وسیله درمان آپنه یکسان نیست.
اشتباهات رایج در درمان آپنه خواب
اشتباه اول: یکی دانستن خرخر با آپنه
خرخر میتواند بیخطر باشد، اما در بعضی افراد نشانه انسداد راه هوایی است. قطع تنفس، احساس خفگی و خوابآلودگی روزانه باید جدی گرفته شود.
اشتباه دوم: خرید گارد آماده به جای وسیله تخصصی
وسیلهای که در اینترنت با عنوان «ضدخرخر» فروخته میشود، الزاماً بر اساس وضعیت فک و دندان ساخته نشده است. فیت نامناسب میتواند ناراحتی یا آسیب ایجاد کند.
اشتباه سوم: ساختن نایتگارد معمولی و انتظار درمان آپنه
نایتگارد برای محافظت از دندانها طراحی میشود، نه الزاماً برای جلوآوردن فک پایین. هدف این دو وسیله متفاوت است.
اشتباه چهارم: قطع درمان پس از کمشدن خرخر
صدای کمتر خرخر، نتیجه کامل درمان را نشان نمیدهد. وضعیت تنفس و اکسیژن خون نیز باید در صورت نیاز ارزیابی شود.
اشتباه پنجم: نادیدهگرفتن درد فک
درد مداوم فک یا تغییر بایت نباید بهعنوان «مرحله عادی عادتکردن» نادیده گرفته شود. ممکن است وسیله نیاز به تنظیم داشته باشد.
اشتباه ششم: شروع درمان بدون بررسی دندانها
دندان لق، بیماری لثه یا پروتز نامناسب میتواند انتخاب وسیله را تغییر دهد. ابتدا باید شرایط دهان مشخص شود.
پرسشهای متداول
آیا دندانپزشک میتواند آپنه خواب را درمان کند؟
دندانپزشک میتواند در ارزیابی دهان و فک، ساخت و تنظیم وسایل داخل دهانی و پیگیری عوارض کمک کند. تشخیص شدت آپنه معمولاً به ارزیابی پزشک و تست خواب نیاز دارد.
آیا وسیله جلوآورنده فک از CPAP بهتر است؟
هیچ گزینهای برای همه بیماران بهتر نیست. CPAP معمولاً در آپنه متوسط تا شدید اهمیت زیادی دارد، در حالی که وسیله دهانی ممکن است برای برخی بیماران با شدت کمتر یا افرادی که CPAP را تحمل نمیکنند، مناسب باشد.
آیا وسیله گیر زبان برای افراد بیدندان مناسب است؟
ممکن است در بعضی افراد کمدندان یا بیدندان قابل بررسی باشد، چون مانند MAD به دندانهای زیادی برای گیرکردن متکی نیست. بااینحال، تصمیم نهایی به معاینه، وضعیت زبان و تحمل فرد بستگی دارد.
آیا وسیله ضدخرخر آپنه را بهطور کامل درمان میکند؟
خیر، نمیتوان چنین نتیجهای را برای همه افراد تضمین کرد. اثربخشی وسیله باید با توجه به شدت بیماری و در صورت نیاز با تست خواب بررسی شود.
چه زمانی باید سریعتر برای ارزیابی مراجعه کرد؟
اگر قطع تنفس در خواب مشاهده شده، فرد دچار خوابآلودگی شدید است، هنگام رانندگی چرت میزند یا بیماری قلبی و فشار خون دارد، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.
جمعبندی؛ قدم بعدی چیست؟
درمان آپنه خواب از تشخیص درست شروع میشود، نه از خرید یک وسیله آماده. وسیله جلوآورنده فک پایین و وسیله نگهدارنده زبان هر دو میتوانند در بیماران خاص به بازماندن راه هوایی کمک کنند، اما مکانیسم، شرایط استفاده و عوارض آنها یکسان نیست.
اگر خرخر بلند، قطع تنفس، بیدارشدن با احساس خفگی یا خوابآلودگی روزانه دارید، بهتر است ابتدا برای ارزیابی اقدام کنید. دندانپزشک میتواند سلامت دندانها، لثه، مفصل فک و مناسببودن وسیله داخل دهانی را بررسی کند.
برای دریافت مشاوره و بررسی شرایط دهان و فک، میتوانید با کلینیک دندانپزشکی آینده در غرب تهران تماس بگیرید یا از طریق صفحه تماس با کلینیک آینده وقت ارزیابی بگیرید.
